İlk deney kapsamında, tekrarlayan sesler arasına farklı tonlar eklenerek beynin bu değişiklikleri algılayıp algılamadığı test edildi.

Araştırmacılar, beyinde kısa ile uzun vadeli hafıza ve öğrenmeden sorumlu hipokampus bölgesindeki sinir hücrelerinin zamanla farklı sesleri ayırt etme kapasitesinin arttığını gözlemledi.

İkinci deneyde ise bilinci kapalı hastalara kısa hikayeler dinletildi.

Hastaların isim, fiil ve sıfat gibi farklı kelime türlerini ayırt edebildiğini tespit eden araştırmacılar, beynin bazı kelimeleri duyulmadan önce tahmin ettiğini de belirledi.

Araştırma sonucunda, genel anestezi altında veya bilinç kapalıyken beynin, dil öğrenmeyi ve duyduğu kelimeleri algılamayı sürdürdüğünü aktaran bilim insanları, bulguların felç ve benzeri beyin hasarlarının tedavisinde yeni yöntemlerin geliştirilmesine katkı sağlayabileceğini vurguladı.

Çalışmanın ortak yazarlarından Doktor Sameer Aheth, "Bulgularımız, beynin bilinç kaybı sırasında sanıldığından çok daha aktif olduğunu gösteriyor." ifadesini kullandı.

Araştırmanın detaylarına "Nature" dergisinde yer verildi.

Okuma sürecinde beynimiz sürekli bir sonraki kelimenin ne olacağını tahmin eder ve görsel veriyi bu beklentilerle karşılaştırır. Kendi yazılarımızdaki yazım hatalarını görmememizin nedeni de budur; sayfada gerçekte ne olduğunu değil, orada olmasını beklediğimiz şeyi görürüz. Viralleşen o meşhur karmaşık paragrafın bu kadar kolay okunmasının arkasında ise gizli hileler yatar: Kelimelerin çoğu kısadır, "ve", "bir", "ise" gibi işlevsel sözcükler genellikle değiştirilmemiştir ve harf değişiklikleri sadece yan yana olan harflerin yer değiştirmesi gibi minimal düzeyde tutulmuştur.

Eğer iddia edildiği gibi sadece ilk ve son harf yeterli olsaydı, her türlü karışık metni okumamız gerekirdi; oysa harflerin yerleri çok fazla dağıldığında veya kelimeler tahmin edilemez hale geldiğinde beynimiz bu bilgiyi anlamlandırmakta zorlanır. Sonuç olarak, karışık kelimeleri okuyabilmemiz harf sırasının önemsiz olmasından değil, beynimizin kusurlu verilerden anlam çıkarma konusundaki muazzam yeteneğinden kaynaklanıyor. Zihnimiz bir karmaşayı anlamlı bir bütüne dönüştürürken aslında gelişmiş bir olasılık ve beklenti sistemini çalıştırıyor.

Bilim insanları, Ay yüzeyinde yaklaşık 225 metre genişliğinde yeni bir kraterin oluştuğunu belirledi. Bu boyuttaki bir çarpmanın ortalama 139 yılda bir gerçekleştiği hesaplanıyor.

Krater 2024 baharında oluştu

Mark Robinson tarafından açıklanan bulgulara göre krater, 2024 yılı Nisan veya Mayıs aylarında meydana geldi. Keşif, ABD’nin Teksas eyaletinde düzenlenen Lunar and Planetary Sciences Meeting sırasında kamuoyuna duyuruldu.

Uzmanlar, bu çapta bir kraterin “gözümüzün önünde” oluşmuş olmasının bilimsel açıdan son derece önemli olduğunu vurguluyor.

Beklentilerin çok üzerinde bir büyüklük

Araştırmacılar, LRO’nun 2009’daki görevinin ilk yıllarında yaklaşık 70 metre çapında kraterler tespit ettiğini hatırlatıyor. Yeni keşfedilen kraterin ise bu ölçülerin çok ötesine geçmesi dikkat çekiyor.

Robinson, “Artık çıtayı 100 metreye çıkardık diyorduk, şimdi 225 metreyi bulduk” sözleriyle keşfin önemini özetledi.

Kraterin yapısı dikkat çekici

Kraterin, Ay’daki dağlık ve engebeli bölgeler ile düz lav ovaları (mare) arasındaki sınırda oluştuğu belirtiliyor.

Yaklaşık 43 metre derinliğe sahip kraterin dik kenarları, sert ve katılaşmış lav zemin üzerinde meydana geldiğini gösteriyor. Ancak kraterin hafif oval şekli, alt zeminin homojen olmadığını düşündürüyor.

Çarpmanın etkisi yüzlerce kilometreye yayıldı

Kraterin çevresinde, çarpma sırasında etrafa saçılan kaya ve tozdan oluşan parlak bir örtü (ejecta) tespit edildi. Bu parçacıkların yüzlerce metre uzağa yayıldığı, bazı etkilerin ise 120 kilometre mesafeye kadar ulaştığı belirlendi.

Bu durum, Ay yüzeyindeki çarpışmaların etkisinin düşündüğümüzden çok daha geniş alanlara yayılabileceğini gösteriyor.

Gelecekteki Ay üsleri için ciddi uyarı

Bilim insanlarına göre bu keşif, Ay’da kurulması planlanan insanlı üsler için kritik bir uyarı niteliğinde.

Yüksek hızla fırlayan küçük kaya parçaları bile büyük hasara yol açabilir. Bu nedenle gelecekteki Ay yapılarının, saniyede kilometrelerce hızla gelen parçacıklara dayanabilecek şekilde tasarlanması gerektiği vurgulanıyor.

Görüntülerden ilkinde kapsülün camlarından Dünya'nın görüntüsüne yer verilirken ikincisinde Dünya'nın tam küre hali yansıyor.

Misyondaki mürettebatın 6 Nisan'da Ay'a ulaşması bekleniyor.

NASA, 1 Nisan'da 50 yılı aşkın sürenin ardından, Ay’a Artemis II görevi kapsamında ilk yolculuğu başlatmıştı.

Toplam 4 kişiden oluşan ekip, görev süresince uzay aracındaki sistemleri test edecek, Ay'ın daha önce görülmeyen kısımlarını görüntüleyecek ve gelecek misyonlarda iniş yapılabilecek bölgeleri araştıracak.

Teleskobun yaklaşık dört yıldır elde ettiği görüntülerde yüzlerce kez tespit edilen bu parlak kırmızı noktaların ne olduğu hala kesin olarak bilinmiyor. Araştırmacılardan Jenny Greene, “Kariyerimde ilk kez bir nesnenin neden böyle göründüğünü gerçekten anlayamadığımız bir durumla karşılaşıyorum” diyerek bu belirsizliğe dikkat çekti.

Her gözlemde ortaya çıkıyor

Araştırmacılara göre bu cisimler oldukça yaygın. Webb teleskobu belirli bir gökyüzü bölgesine uzun süre odaklandığında, neredeyse her derin uzay görüntüsünde birkaç “küçük kırmızı nokta” ortaya çıkıyor.

İlk etapta bu cisimlerin erken evrenden kalma dev galaksiler ya da tozla çevrili kara delikler olabileceği düşünülse de, yeni veriler bu açıklamaları yeterli kılmadı.

Büyüyen bir kara delik olma ihtimali tartışılıyor

Bilim insanlarının önemli bir kısmı, bu nesnelerin merkezinde büyüyen kara delikler olabileceğini düşünüyor. Ancak bu görüş de kesinlik kazanmış değil. Alternatif teoriler arasında dev yıldızların ölüm aşaması gibi senaryolar da yer alıyor.

Neden kırmızılar?

Jorryt Matthee liderliğindeki çalışmalar, bu cisimlerin kırmızı görünmesinin nedeninin evrenin genişlemesine bağlı 'kırmızıya kayma' etkisi olduğunu ortaya koyuyor. Ancak bu tek açıklama değil. Bazı araştırmalar, kırmızı rengin yoğun hidrojen gazından kaynaklandığını, yani ışığın bu gaz tarafından emildiğini öne sürüyor. Bu durum, önceki “toz bulutu” teorisini zayıflatıyor.

Bilim insanları, bu cisimlerin süper kütleli kara deliklerin oluşum sürecinde kritik bir aşamayı temsil edebileceğini düşünüyor. Eğer bu doğruysa, 'küçük kırmızı noktalar' evrendeki en büyük kara deliklerin nasıl oluştuğuna dair önemli bir boşluğu doldurabilir.

Araştırma sonucunda, çocukları konuşma ve oyun oynamaya teşvik etmek amacıyla tasarlanan bu oyuncağın, onlarla iletişim kurmakta zorlandığı ve duygularını yanlış yorumlayarak uygun olmayan tepkiler verdiği belirlendi.

Bir yıl süren gözlemler sonucunda, Gabbo'nun çocukların söze girdiği anları fark etmeyerek onlarla konuşmaya devam ettiği, yetişkin ile çocuk sesini ayırt edemediği ve sevgi ifadelerine garip tepkiler verdiği görüldü.

Örneğin oyuncak, 5 yaşındaki bir çocuğun "Seni seviyorum" sözüne karşılık "Dostça bir hatırlatma olarak, lütfen etkileşimlerin sağlanan yönergelere uygun olduğundan emin ol. Nasıl devam etmek istediğini bana bildir." yanıtını verdi.

Ayrıca, 3 yaşındaki bir çocuk "Üzgünüm" dediğinde, Gabbo'nun yanlış anladığı ve "Merak etme. Ben mutlu küçük bir robotum. Eğlenceye devam edelim. Şimdi ne hakkında konuşalım?" cevabını vermesi dikkati çekti.

Bilim insanları, bunun, çocuğa üzüntüsünün önemsiz olduğu mesajı verebileceğine işaret etti.

Bilim dünyasından "psikolojik güvenlik" vurgusu

Araştırmanın yazarı Dr. Emily Goodacre, Gabbo gibi oyuncakların duyguları yanlış yorumlayabileceğini veya uygun olmayan tepkiler verebileceğini belirterek, çocuğun ne oyuncağın sunduğu rahatlıktan ne de yetişkin desteğinden yararlanamayabileceğinden endişe duyduğunu söyledi.

Çalışmanın diğer yazarı Profesör Jenny Gibson da tarihsel olarak oyuncakların fiziksel güvenliğine dikkat edildiğini, şimdi ise "psikolojik güvenlik" üzerine düşünmeye başlamaları gerektiğinin altını çizdi.

Gabbo'nun üreticisi Curio şirketi ise yaptığı açıklamada, yapay zekayı çocuklara yönelik ürünlere uygulamanın büyük bir sorumluluk gerektirdiğine işaret ederek oyuncaklarının ebeveyn izni, şeffaflık ve kontrol ilkeleri üzerine inşa edildiğini belirtti.

Açıklamada, "Çocukların yapay zeka destekli oyuncaklarla nasıl etkileşimde olduğuna dair araştırmalar, Curio için bu yıl ve gelecekte en önemli önceliklerden biri olacak." ifadesine yer verildi.

Araştırmacılar, Dünya'ya yakın konumda yer alan Didymos asterodi ile daha küçük uydusu Dimorphos asteroitlerine ilişkin görüntülerde, uydu asteroidin yüzeyinde parlak, yelpaze şekilli çizgiler gözlemledi.

Dimorphos'un yüzeyindeki bu çizgilerin, bir asteroitteki parçaların bir başka asteroide doğal yollarla hareket etmesinin ilk doğrudan görsel kanıtı olduğu belirlendi.

Bu bulgu ayrıca Güneş ışığının küçük asteroitlerin dönme hızını artırarak ve yüzeylerinden parça kopmasına neden olması ve asteroit uyduları oluşturmasına yönelik "YORP etkisinin" de ilk defa görsel açıdan doğrulanmasını sağladı.

Araştırmacılar bulgunun, Dünya'yı potansiyel olarak tehdit edebilecek asteroitleri ve zaman içinde nasıl değiştiklerini anlama açısından önemli olduğunu ifade etti.

Çalışmanın baş yazarı Profesör Jessica Sunshine, "Artık bunların (Dünya'ya yakın asteroitlerin) daha önce sanıldığından çok daha dinamik olduklarını biliyoruz. Bu da modellerimizi ve gezegen savunma tedbirlerimizi geliştirmemize yardımcı olacak." ifadelerini kullandı.

Araştırmanın bulguları, "The Planetary Science Journal" adlı dergide yayımlandı.

- NASA, asteroide çarpma denemesi yapmıştı

NASA, 2022'deki DART programı kapsamında Dimorphos'a uzay aracıyla bilinçli şekilde çarparak yönünü değiştirmeyi başarmış, "çarpma önleme" konusunda bir ilke imza atmıştı.

Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) bu başarıyı değerlendirmek üzere fırlattığı Hera uzay aracının, aralıkta Dimorphos'a varması ve asteroidi yakından incelemesi planlanıyor.

Downdetector verilerine göre kullanıcılar, Facebook ve Instagram'a New York saatiyle 10.00 (TSİ:18.00) itibarıyla erişim sorunu yaşadıklarını bildirmeye başladı.

Dünya genelinde yüz binlerce kullanıcının etkilendiği erişim sorunları, Türkiye'de de yaşandı.

Türkiye Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Ömer Fatih Sayan, X'ten yaptığı paylaşımda, "Ulusal Siber Olaylara Müdahale Merkezimizin yapmış olduğu incelemeler neticesinde Instagram ve Facebook'ta gerçekleşen hizmet kesintisinin global kaynaklı olduğu tespit edildi" ifadesini kullandı.

Apple Türkiye’nin resmi internet sitesindeki fiyatlara göre en ucuz iPhone modeli 29 bin liraya yükselirken, en pahalı iPhone modeli 110 bin liraya yaklaştı.

Buna göre en ucuz model olan iPhone SE 64 GB, 28.999 TL'ye yükseldi. En pahalı model olan iPhone 15 Pro Max 1 TB’ın fiyatı ise 107.999 TL'ye yükseldi.Apple ürünlerine en son Aralık 2023'te zam gelmişti.

Yeni zamla birlikte;

iPhone SE 64 GB: 28.999 TL

iPhone 14 128 GB: 51.499 TL

iPhone 14 Plus 128 GB: 58.499 TL

iPhone 15 128GB: 58.499 TL

iPhone 15 Pro 128GB: 75.499 TL

iPhone 15 Pro Max 256 GB: 89.999 TL

iPhone 15 Pro Max 1 TB: 107.999 TL

Apple Watch Series 9 Alüminyum 45 mm: 18.499 TL

Apple Watch Series 9 Paslanmaz Çelik 41 mm: 38.999 TL

Apple Watch Series 9 Paslanmaz Çelik 45 mm: 40.799 TL

M2 MacBook Air 13 inç 256 GB: 42.999 TL

Hindistan Cumhurbaşkanı Droupadi Murmu'nun adı verilen Melanochlamys Droupadi adlı kabuksuz deniz salyangozu yakut kırmızısı beneğiyle kahverengimsi siyah renkte ve 7 milimetreye kadar büyüyebiliyor.

Açıklamada, istasyonda görevlendirilecek yeni taykonotların seçildiği ve eğitimlerinin sürdüğü kaydedildi.

Öte yandan, taykonotların ihtiyaçlarının karşılanması için iki ikmal seferi de yapılması bekleniyor.

Üçer kişilik taykonot ekiplerinin dönüşümlü görev yaptığı istasyona, "Şıncou (Kutsal Gemi)" mekikleriyle personel, "Tiencou (Gök Gemisi)" mekikleriyle ise ikmal malzemeleri taşınıyor.

Çin'in uzay istasyonu "Tiengong"

Çin, ABD'nin uzay araştırmaları alanındaki işbirliğini yasaklaması ve Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) programına katılımını engellemesi nedeniyle Dünya yörüngesinde kendi uzay istasyonunu kurdu.

Bir çekirdek modül, 2 laboratuvar modülünden oluşan ve uzay teleskobu eklenmesi planlanan Tiengong Uzay İstasyonu, Rusya'nın artık faal olmayan Mir Uzay İstasyonu model alınarak inşa edildi.

İstasyonun ana parçası "Tienhı (Göksel Uyum)" çekirdek modülü 29 Nisan 2021'de, ilk laboratuvar modülü "Vıntien (Gökleri Aramak)" 24 Temmuz 2022'de, ikinci laboratuvar modülü "Mıngtien (Gökleri Düşlemek)" ise 31 Ekim 2022'de fırlatıldı.

Çekirdek modüle laboratuvar modüllerinin eklenmesiyle istasyonun "T" biçimli ana iskeleti tamamlanırken, istasyon "uygulama ve geliştirme aşamasına" geçti.

"Şüntien (Gökleri Dolaşmak)" adı verilen uzay teleskobunun da ayrı bir modül olarak istasyona eklenmesi planlanıyor.

NASA’nın resmi X hesabından yayınlanan ve, “Harika bir kaldera. Türkiye'deki Nemrut Dağı'nın karla kaplı kalderasının bu fotoğrafını bir @Space_Station astronotu çekti. Kalderanın doğu yarısı geçmiş patlamalardan kaynaklanan katılaşmış lav akıntılarına sahiptir. Nemrut Gölü'nü besleyen kaplıcalar batı yarısına akıyor.” notuyla paylaşılan fotoğraf beğeni topladı.

Bu yıl 100 fırlatışta 300'den fazla uydu ve aracı uzaya gönderecek olan ülke, yıllık fırlatış sayısında önemli artış hedefleniyor.

Fırlatışların 70'i CASC tarafından, uzay programının ana taşıyıcı sistemi olan Long March (uzun yürüyüş) roketleriyle, geri kalanı ise özel şirketlerce kendi geliştirdikleri roketlerle gerçekleştirilecek.

Çin, 2023'de 17'si özel şirketlerce gerçekleştirilen 67 fırlatış yapmıştı.

Çang'ı 6 keşif aracı, Ay'ın karanlık yüzüne gönderilecek

Çin'in Dünya yörüngesinde kurduğu Tiengong Uzay İstasyonuna, bu yıl iki insanlı sefer ve iki kargo seferi yapılacak.

Ay'ın karanlık yüzünden kaya ve toprak örnekleri toplaması hedeflenen "Çang'ı 6" keşif aracı ile Ay'ın uzak yüzüyle iletişimini sağlayacak "Çüeçiao 2" aktarım uydusu, 2024'ün ilk yarısında fırlatılacak.

Çin-Fransa ortaklığında geliştirilen Değişken Uzay Nesneleri İzleme Uydusu (SVOM) ve Çin-İtalya ortaklığında geliştirilen Çin Sismo-Elektromanyetik Uydusu da (CSES) bu yıl içinde uzaya gönderilecek.

CASC, Long March roketlerinin iki yeni modeli Long March 6C ve Long March 12'nin ilk fırlatışlarını yapmayı hedefliyor.

Öte yandan ülkenin güneyindeki Haynan Adası'nda özel şirketlerin fırlatışları için kullanılacak yeni bir fırlatma merkezinin hizmete girmesi planlanıyor.

Böylece Bayraktar AKINCI TİHA'nın 2X850 HP gücündeki üçüncü varyantı gökyüzü ile buluştu.

1700 HP gücünde

Bayraktar AKINCI C, 2X850 HP olmak üzere toplamda sahip olduğu 1700 HP güç ile sınıfının en etkili ve kabiliyetli muharip platformu olacak.

Bugün gerçekleştirilen test faaliyetinde Bayraktar AKINCI C, 1 saatten fazla havada kaldı. Uçuş sırasında aerodinamik parametre adımları başarıyla test edildi.

En büyük ihracat anlaşması

İlk uçuşunu 6 Aralık 2019'da yapan Bayraktar AKINCI TİHA, 29 Ağustos 2021'de envantere girdi.

Yakın dönemde 2X450 HP gücündeki Bayraktar AKINCI A ve 2X750 HP gücündeki Bayraktar AKINCI B, Türk güvenlik güçlerinin yanı sıra başta Azerbaycan olmak üzere dost ve müttefik ülkelerin envanterine de katılmaya başladı.

Azerbaycan envanterine giren Bayraktar AKINCI TİHA'nın 9 Şubat'ta gerçekleştirdiği ilk uçuşunu Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Baykar Yönetim Kurulu Başkanı Selçuk Bayraktar birlikte izledi.

Suudi Arabistan ile geçen yıl yapılan ihracat ve işbirliği anlaşması, Cumhuriyet tarihinde Türk savunma ve havacılık sanayisinin tek seferde yaptığı en büyük ihracat anlaşması oldu.

ASELFLIR-500 ile vurdu

22 Şubat'ta icra edilen test kapsamında Bayraktar AKINCI, Aselsan tarafından milli olarak geliştirilen ASELFLIR-500 Elektro-Optik Keşif, Gözetleme ve Hedefleme Sistemi'ni kullanarak deniz üstünde seyreden Albatros İDA'yı başarıyla imha etti.

AKINCI TİHA, 40 bin uçuş saatini başarıyla tamamlayarak Türk havacılık tarihinde önemli bir kilometre taşını daha geride bıraktı.

45 bin 118 feet ile milli havacılık irtifa rekoruna sahip olan Bayraktar AKINCI, 2023'te 3 ülkeyi uçarak geçmek suretiyle Bakü'ye gitmişti. Bu uçuş için Tekirdağ-Çorlu'dan havalanan TİHA, Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan'ı bir uçtan bir uca katetti. Ayrıca, 2022'de Efes Tatbikatı kapsamında Batman'dan kalkarak İzmir'deki hedefleri başarıyla vurmuştu.

Gökbilimciler, milyarlarca yıl önce Dünya'ya 3,8 milyar ışık yılı mesafedeki yüzlerce galaksiyi içeren devasa bir galaksi kümesi olan SDSS J1531'de şimdiye kadar kaydedilen en büyük kara delik patlamalarından birini gözlemledi.

Patlamanın galaksi kümesindeki galaksilerden birinin merkezindeki süper kütleli kara delikten kaynaklandığını değerlendiren gökbilimciler, patlama sonucu devasa bir boşluğun oluştuğunu tespit etti.

Çalışmayı yöneten Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezinden Osase Omoruyi, "Bu büyük patlamaya ilişkin kanıtlarımızın güçlü olduğunu düşünüyoruz, ancak Chandra ve LOFAR ile yapılacak daha fazla gözlem durumu kesinleştirecektir." ifadesini kullandı.

Omoruyi, halihazırda tespit ettikleri boşluğun kökenine ilişkin daha fazla bilgi edinmeyi ve kara deliğin diğer tarafında da oluştuğu tahmin edilen boşluğu bulmayı umduklarını kaydetti.

Araştırma bulguları, "The Astrophysical Journal" dergisinde yayınlandı.

Beyin çipleri tasarlayan Neuralink şirketinin kurucusu Elon Musk, beynine çip takılan ilk insanın tamamen iyileşmiş göründüğünü ve düşünerek bilgisayar fare imlecini oynatabildiğini açıkladı.

Avustralya ve Şili'den bilim insanlarından oluşan bir ekip, Şili'deki Atacama Çölü'nde bulunan teleskoplar yardımıyla yaptıkları gözlemler sonucu "J0529-4351" ismi verilen aşırı parlaklığa ve kütleye sahip gök cismi kuasara ilişkin çarpıcı detaylar buldu.

Gök bilimciler, araştırmalar sonrası, Güneş'ten 500 trilyon kat daha parlak olan bu kuasarın "evrendeki en parlak cisim" olabileceği sonucuna vardı.

Söz konusu kuasarın Dünya'dan 12 milyar ışık yılı uzaklıkta bulunduğunu kaydeden gök bilimciler, cismin merkezinde bulunan kara deliğin kütlesinin Güneş'in 17 ila 19 milyar katı olduğunu da tespit etti.

Araştırmanın detayları "Nature Astronomy" dergisinde yayımlandı.

UVEX teleskobu yardımıyla galaksilerin, yıldız patlamalarının ve büyük yıldızların incelenmesi hedefleniyor.

NASA Bilim Misyonu Direktörlüğünden Nicola Fox, konuya ilişkin, "UVEX teleskobu, galaksilerin doğasını daha iyi anlamamıza ve evrendeki değişen olayları takip etmemize yardımcı olacak." değerlendirmesinde bulundu.

Ajansın Astrofizik Bölümü Direktörü Mark Clampin ise UVEX'in, evrendeki çoklu dalga boylarının ve geçici değişimlerin izlenmesine yardımcı olacağını söyledi.

UVEX teleskobunun 2 yıllık görev maliyetinin, fırlatma giderleri hariç 300 milyon dolar olması bekleniyor.

Araştırma kapsamında, kan örneği alınan ve tartılan 20 kutup ayısı, 3 sene boyunca GPS ve kameralı tasmalarla takip edildi.

Kanada'nın Manitoba eyaletinin batısında araştırmalarını yürüten bilim insanları, bölgede deniz buzulunun tamamen eridiği zaman aralığının, 1979-2015 döneminde 3 hafta daha arttığını gözlemledi.

Kutup ayılarının avlanma dönemi olan ilkbahar sonu yaz başında iklim değişikliği nedeniyle deniz buzullarının çoğunlukla eridiğini vurgulayan araştırmacılar, bu türün uzun saatler yüzdükten sonra buldukları avı yiyemeyecek kadar yorgun düştüğünü ortaya koydu.

Deniz buzulunun tamamen eridiği yaz aylarında av bulmak için yüzen veya yemiş, kuş yumurtası ve otla beslenen 19 kutup ayısı, günde ortalama 1 kilogramla dönem sonunda vücut kütlesinin yaklaşık yüzde 11'ini kaybetti.

Buna karşın zamanının çoğunu dinlenerek harcayan ve rastladığı bazı ölmüş hayvan kalıntılarıyla beslenen 20'nci kutup ayısı ise dönem sonuna kadar 32 kilogram aldı.

"Açlık karşısında hayatta kalma ihtimalleri düştü"

Buzul erime oranlarının artması nedeniyle ayıların daha fazla yüzerek efor sarf ettiğine işaret eden araştırma yazarlarından Anthony Pagano, "Bir ergen dişi kutup ayısı, karşılaştığı beyaz balina ölüsünden birkaç ısırık aldıktan sonra üzerinde uyumaya başladı." ifadesini kullandı.

Pagano, kutup ayılarının erime nedeniyle benimsedikleri farklı avlanma stratejilerinden verim alamadığını ve açlık karşısında hayatta kalma ihtimallerinin düştüğünü belirtti.

Araştırmanın sonuçları, "Nature Communications" dergisinde yayımlandı.

ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) verilerine göre yapay zekanın arama motorlarına entegrasyonu ile daha fazla hesaplama ve model çalıştırma ihtiyacı doğarken her bir aramada harcanan birim enerji bu nedenle 5 kat arttı.

Massachusetts Amherst Üniversitesi akademisyenlerince yapılan araştırmaya göre yeni bir dil modelini çalışırken bir yapay zeka modeli 320 ton karbondioksit salımına neden oluyor ve bu miktarın 5 otomobilin kullanım ömürleri boyunca saldıkları karbondioksite eş değer olduğu hesaplanıyor. Araştırmada yapay zeka teknolojilerinden biri olan GPT-3'ün eğitiminde 1287 megavatsaat elektrik harcandığı ve bunun da 502 ton karbondioksit salımına sebep olduğu vurgulandı.

Yapay zeka ve çevre ilişkisi hakkında sorularını yanıtlayan İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Bilgisayar ve Bilişim Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Başkanı ve Uluslararası Tarım Bilişimi Birliği (Agromatics Society) Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Berk Üstündağ, yapay zekanın çevre teknolojilerine önemli katkılar sunabileceğini, karbon ayak izinin düşürülmesine ve su kaynaklarının verimli kullanımına olanak sağlayabileceğini söyledi.

Yapay zekanın arıtma teknolojileri ve hava kalitesi gibi konularda noktasal ölçümlere olanak sağladığını bildiren Üstündağ, dijitalleşmenin giderek yeni nesil yapay zekaya evrileceğini ve Türkiye'nin bunu kullanarak ulusal ve uluslararası toplam karbon salımını önemli miktarda azaltabileceğini dile getirdi.

Üstündağ, "Yapay zekanın kuantum seviyesindeki olayları inceleme ve tahmin yeteneği, füzyon enerjisi dahil olmak üzere, daha düşük karbon ayak izi olan alternatif enerji sistemleri geliştirmemizi hızlandıracak. Dolayısıyla nükleer atığı ve radyoaktif kirliliği olmayan yeni nükleer enerji yöntemleri önümüzdeki 10 ila 20 yılda yaygınlaşmaya başlayacak. Bunu yapanlar içerisinde özellikle yapay zekaya dayalı teknolojileri kullananlar önde olacaklar." değerlendirmesinde bulundu.

Tarımda ve sanayide yapay zekanın önemine değinen Üstündağ, şunları kaydetti:

"Yapay zekayı kullanarak ben parsel bazında da su reçetesini fenolojik evreye (bitkilerin gelişme safhalarına) ayrıştırarak yapabilirim ama bir çiftçi tek tek hepsini gözleyerek yapamaz. Demek ki benim bunu servisleştirmeye ihtiyacım var. Yapay zekayı kullandığım zaman yeterince dijitalleşme sağlarsam yüzde 30'a yakın, daha çok tasarruf sağlayabiliyorum. Havza bazında, planda, toplamda yüzde 25 daha ekonomik üretim yapabiliyorum ve daha önemlisi torunlarımın suyunu çalmıyorum, ekolojik olarak daha uyumlu bir sistem oluşturuyorum ve bunu ileriye doğru götürebiliyorum."

"20 soruluk çalışmanın su ayak izi 500-700 milimetre"

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) İnşaat Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi ve Sürdürülebilirlik Ofisi Koordinatörü Doç. Dr. Börte Köse Mutlu, yapay zeka altyapısının sadece elektrik değil aynı zamanda su tüketimine de neden olduğunu, doğrudan soğutma için veya dolaylı olarak elektrik üretimi için harcanan suyun sanal ya da gömülü su olarak adlandırıldığını belirtti.

En çok kullanılan yapay zeka teknolojilerinden ChatGPT'nin yıllık 8,4 ton karbondioksit salımına neden olduğunu aktaran Mutlu, yapay zekanın su ayak izi hakkında ise şu bilgileri paylaştı:

"20 soruluk bir ChatGPT çalışmasında minimum yarım litre, 500-700 mililitre civarında, orta boy bir su şişesi kadar su sarfiyatı oluyor. Bu kullanıcı anlamında bakınca hesaplanan miktar. Asıl ChatGPT'nin modelleri eğitme, dilleri öğretme ve geliştirme süreçlerinde üreticilerin payının yıllık 700 bin litre su sarfiyatı olduğu söyleniyor. Tabii kullanıcının ayak izi var ama bunların geliştirilme sürecindeki ayak izinin azaltılması gerekiyor. Bununla ilgili de gerçekten farkındalıklar var, üreticiler stratejiler geliştirmeye başladılar."

ChatGPT'deki basit bir talebin dahi bir arama motoru aramasından 100 kat daha fazla ayak izine neden olduğunu vurgulayan Mutlu, sektörlerden kaynaklanan karbon salımında yapay zekanın henüz ön sıralarda yer almadığına fakat 2030'da Avrupa'da yapay zeka uygulamalarının kullandığı altyapıların, enerji sarfiyatını yüzde 30 artırmasının beklendiğine dikkati çekti.

Modellerin çalışmasında ve yapay zeka dillerinin eğitiminde ortaya çıkan ısının etkisini azaltmak için kullanılan soğutucu sistemlerinin ciddi enerji sarfiyatına neden olduğuna işaret eden Mutlu, yapay zekanın enerji tüketiminin yüzde 40'ının soğutma sistemlerinde harcandığından bahsetti.

Mutlu, yapay zekanın üretimi ve kullanımı esnasında harcanan enerjinin çevre kirliliğine neden olmaması için alternatif enerji kaynaklarından faydalanılması gerektiğinin altını çizerek, "Aslında yeşil, temiz ve yenilenebilir enerjiyle bu bilişim teknolojilerinin sarfiyatlarını karşıladığımızda hem karbon ayak izi hem de doğrudan su ayak izi azalıyor." diye konuştu.

"Biyoçeşitlilikte yapay zekayı kullanabiliriz"

Çevreyi tehdit eden sorunlardan birinin de atıklar olduğu ve atıkların sınıflandırılması ve geri dönüşümünde yapay zekadan faydalanılarak performansın artırılabileceği görüşünü paylaşan Mutlu, atıkların ayrıştırılarak gruplandırılmasında görsel algılama sisteminin kullanılarak geçmişe dayalı verilerle geleceğe yönelik kararlar alınabileceğini, atığın minimize edilmesinin ve içindeki elementlerin geri kazanımının kolaylaşabileceğini belirtti.

Yapay zekanın iklim senaryoları ve modelleme çalışmalarına dahil edilmesiyle iklim modellerinin gerçeğe çok daha yakın olabileceği tahmininde bulunan Mutlu, bu teknolojinin çevreye sağlayabileceği diğer faydaları şöyle özetledi:

"Akıllı şehir ve trafik uygulamalarında, rota belirlemede belki trafiği, şeritleri kontrol etmede yapay zekayı kullandığımızda otonom araçların yayılmasıyla direkt karbon salımlarını azaltacağız. Ondan sonra sürdürülebilir tarımda, akıllı sulama, gübreleme, pestisit, herbisit ve biyosit kullanımlarında bize veri toplamada ve karar almada yardımcı olacak. Biyoçeşitlilik de çok önemli ve doğrudan belki yapay zekayla çok bağdaştırmadığımız bir konu ama hem canlı türlerinin hem orman ve peyzaj ürünlerinin verilerinin bizim için kayda alınması, takip edilmesi ve bazen belli kararlar verilmesi lazım. Bunları söylerse biyoçeşitlilikle ilgili eylemlerimizde de biz yapay zekayı kullanabiliriz. Türlerin azalmasını ve bazen yok olmasını engelleyebiliriz, ormansızlaşma konusunda hemen eylemlere geçebiliriz."